Klub Przyrodników
ul. 1 Maja 22, 66-200-Świebodzin
Konto: BZ WBK SA o/Świebodzin nr 571090 1593 0000 0000 5901 5348
tel./fax 068 3828236, e-mail: lkp@lkp.org.pl, http://www.lkp.org.pl
 

Analiza wybranych elementów projektu planu urządzania lasu nadleśnictw Puszczy Białowieskiej

Poniższa analiza wykonana została na podstawie referatów na II KTG nadleśnictw Puszczy Białowieskiej oraz protokołu ustaleń z tego posiedzenia. Dotyczy ona przede wszystkim tych zagadnień projektowanej gospodarki leśnej w Puszczy, które budzą najszersze zainteresowanie społeczne; skupia się także na tych zagadnieniach, które mogą być wątpliwe lub konfliktowe z punktu widzenia ochrony przyrody.
Dziękujemy Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Białymstoku za udostępnienie materiałów.


Lasy ochronne

Wspólne oświadczenie Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych i Głównego Konserwatora Przyrody, wydane 5 lipca b.r., zadeklarowało uznanie szczególnego charakteru Puszczy Białowieskiej i stwierdziło m. in., że za podstawowy cel gospodarki leśnej w Puszczy Białowieskiej przyjęte zostanie: "przywrócenie lasom i borom puszczańskiego charakteru wraz z ich różnorodnością biologiczną". Oznaczało to nadanie całej Puszczy specjalnego statusu i uznanie lasów puszczańskich w całości za lasy "szczególnego przeznaczenia".
Zazwyczaj w lasach Polski formalnym wyrazem takiego "szczególnego przeznaczenia" lasu; wyrazem uznania za priorytetową środowiskowej lub społecznej funkcji danego lasu, jest uznanie lasu za ochronny, dokonywane na podstawie Ustawy o Lasach i odpowiednich przepisów wykonawczych.
W początkach 2002r. organizacje społeczne zainteresowane sprawą ochrony Puszczy Białowieskiej zgłaszały, jako jeden ze swoich postulatów 'Uznanie całości kompleksu leśnego Puszczy Białowieskiej za lasy ochronne w kategorii "lasy cenne przyrodniczo"', uzasadniane w sposób następujący: "Cenną wartością przyrodnicza jest cała Puszcza, a nie tylko jej poszczególne drzewostany. Uznanie całej Puszczy za lasy ochronne stworzy prawno-formalne podstawy dla dalszego określania specjalnych zasad zagospodarowania drzewostanów puszczańskich - np. podstawę umożliwiającą określenie szczególnych sposobów prowadzenia gospodarki leśnej, w tym np. ograniczenia pozyskiwania drewna. Oznacza to formalne zadeklarowanie faktu, że dominującą funkcją lasów Puszczy Białowieskiej powinna być ochrona różnorodności biologicznej i swoistości tego kompleksu leśnego".
Minister Środowiska, na podstawie projektów sporządzonych przez wykonawców planu urządzania lasu, a przedłożonych przez RDLP, decyzjami podjętymi w dniach:

• dla Ndl. Białowieża - 3 września 2002
• dla Ndl. Hajnówka i Browsk - 29 sierpnia 2002

zatwierdził podział Puszczy Białowieskiej na lasy gospodarcze i lasy ochronne. W kategorii "lasów gospodarczych" pozostawiono 50% lasów Ndl. Białowieża, 66% lasów Ndl. Browsk, 50% lasów Nadleśnictwa Hajnówka. Udział lasów ochronnych w kompleksie leśnym Puszczy Białowieskiej nie odbiega więc od przeciętnej w lasach Polski. Do kategorii "ochronne stanowiące cenne fragmenty rodzimej przyrody" zaliczono 11% lasów Ndl. Białowieża, 5% lasów Ndl. Browsk, 8% lasów Ndl. Hajnówka.
Kwalifikacja lasów Puszczy Białowieskiej jako ochronne lub gospodarcze nie miałaby większego znaczenia w kontekście zaproponowania specjalnych zasad gospodarowania w Puszczy, jednakowych w obu kategoriach lasów. Decyzja ta ma jednak wyraźny wymiar społeczno-finansowy.
Podatek leśny od lasów ochronnych i rezerwatowych będzie od 2003 r. wyliczany jako 50% normalnego podatku leśnego. Ustalony decyzjami Ministra podział Puszczy na lasy ochronne i gospodarcze zachował dochody gmin, jednak w momencie w momencie opiniowania przez nie projektu dużego rezerwatu przyrody, a tym bardziej parku narodowego, można oczekiwać zdecydowanego sprzeciwu samorządów - ponieważ nastąpi wówczas przeniesienie znacznej powierzchni z kategorii "lasów gospodarczych" do kategorii "lasy rezerwatowe" co będzie oznaczało znaczny spadek dochodów samorządów z podatku leśnego.
Gdyby cała Puszcza została uznana za lasy ochronne, kwestie finansowe podatku leśnego nie wpływałyby dłużej na negatywne stanowisko samorządów w sprawie powiększenia parku narodowego lub utworzenia nowego, dużego rezerwatu przyrody, bo podatek od lasów ochronnych jest taki sam, jak od lasów rezerwatowych.


Rezerwat

Wspólne oświadczenie Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych i Głównego Konserwatora Przyrody, wydane 5 lipca b.r., zadeklarowało dążenie do utworzenia w Puszczy nowego rezerwatu przyrody o powierzchni około 10 000 ha. Z posiadanych przez nas informacji wynika, że został opracowany i przedstawiony na II KTG projekt takiego rezerwatu o powierzchni około 8610 ha.
Z treści protokołu z II KTG wynika jednak, że w proponowanym planie urządzania lasu na obszarze tego proponowanego rezerwatu zostaną zaplanowane normalne cięcia rębne i przedrębne na takich samych, jak gdzie indziej w Puszczy zasadach.
I KTG przewidywała wyłączenie z cięć rębnych terenów projektowanych rezerwatów i odpowiedni zapis znajduje się w protokole. W protokole z II KTG ponownie wyliczono rodzaje powierzchni wyłączanych z użytkowania rębnego, pomijając kategorię "projektowane rezerwaty", co należy rozumieć jako zmianę wcześniejszej decyzji I KTG i wyraźne dopuszczenie cięć na obszarze proponowanego rezerwatu. Również zapisy o "przyszłym zmniejszeniu się etatu i zwiększeniu się powierzchni wyłączonej z użytkowania rębnego, jakie ma nastąpić po rozszerzeniu sieci rezerwatów przyrody" dowodzą, że jak na razie cięcia na obszarze proponowanego rezerwatu zostały normalnie zaplanowane.
Jeżeli plan urządzania lasu zostanie zatwierdzony, a rezerwat do tego czasu nie zostanie utworzony, oznacza to że na proponowanym do ochrony obszarze cięcia te będą mogły być wykonane.
W przesłanych na II KTG postulatach, Klub Przyrodników wnosił m. in., by "Nie projektować zabiegów na powierzchni projektowanego rezerwatu. Jako wskazówki gospodarcze dla wydzieleń, składających się na projektowany rezerwat wpisać "chronić"; decyzję o ewentualnych zabiegach hodowlano-ochronnych na tym obszarze odroczyć do utworzenia rezerwatu i sporządzenia dla niego planu ochrony. Wydzielenia projektowanego rezerwatu zaliczyć do gospodarstwa specjalnego - I. Zaakceptować ewentualne przedłużenie terminu prac urządzeniowych, jeżeli będzie konieczne w związku z opracowaniem projektu tego rezerwatu." Zapisy w protokole oznaczają, że KTG wniosek ten odrzuciła.

Etat użytkowania rębnego

Etat użytkowania rębnego dla Puszczy został słusznie wyliczony wyłącznie "z potrzeb hodowlanych poszczególnych drzewostanów", bez stosowania jakiejkolwiek schematycznej metody normowania użytkowania rębnego.
Analizę zaproponowanego etatu użytkowania rębnego Puszczy utrudnia nieco fakt, że w protokole z II KTG etat ten podany jest w m³ netto, a nie w m³ brutto, jak jest to powszechnie przyjęte i przewidziane w instrukcji urządzenia lasu. Dokładne przeliczenie etatu netto na etat brutto wymaga przemnożenia miąższości przez współczynnik wynoszący od 1,14 do 1,25, zależnie od gatunku drzewa i klasy wieku do jakiej miąższość tą należy odnosić. Przy założeniu, że współczynnik ten wyniesie średnio 1,18 (prawdopodobnym w kontekście struktury gatunkowo-wiekowej lasów Puszczy) etat użytków rębnych dla całej Puszczy wyniósłby 302 788 m³.
Średnia intensywność użytkowania rębnego lasów Puszczy wyniesie więc rocznie około 61,42 m³ drewna ze 100 ha lasu, licząc całą powierzchnię leśną trzech Nadleśnictw, lub ok. 75,66 m³/100 ha lasu, gdy odliczyć powierzchnię, co do której zadekretowano że zostaje trwale wyłączona z użytkowania rębnego.
W porównaniu z innymi lasami Polski wielkość ta jest bardzo niska. Średnia intensywność użytkowania rębnego w Lasach Państwowych jest dwukrotnie wyższa i wynosi około 134 m³/100 ha. W polskich parkach narodowych wycina się więcej drewna w cięciach sanitarnych (102 m³/100 ha rocznie) niż nadleśnictwa Puszczy Białowieskiej chcą użytkować rębnie.
Przewidziane etaty użytkowania rębnego Puszczy Białowieskiej są też kilkakrotnie niższe od etatów, jakie wyliczono by dla kompleksu leśnego o takiej strukturze gatunkowej i wiekowej metodami stosowanymi przy urządzaniu normalnych lasów gospodarczych.


Etat użytków przedrębnych

Dla użytkowania przedrębnego jako obligatoryjny planuje się wyłącznie etat powierzchniowy i tylko on podlega zatwierdzeniu w planie urządzenia lasu. Jednak do celów orientacyjnych wylicza się także miąższościowy etat użytkowania przedrębnego. W rzeczywistym wykonaniu ten orientacyjny etat masowy nie musi zostać osiągnięty, ale może także, w przeciwieństwie do nieprzekraczalnego etatu cięć rębnych, zostać przekroczony. Np. w ubiegłym okresie gospodarczym w Nadleśnictwie Białowieża w wyniku zwalczania kornika wykonano 202% planu, a w Ndl. Hajnówka - 129%.
W referatach wykonawców planu ugl etat taki został wyliczony i to na trzy różne sposoby. Wszyscy wykonawcy zaproponowani, żeby jako orientacyjną wartość użytkowania przedrębnego przyjąć najwyższą z tych trzech wartości oraz w ogóle najwyższą dopuszczalną zgodnie z instrukcją urządzania lasu intensywność - tj. intensywność wynikającą z 50% przyrostu drzewostanów. W rezultacie zaproponowano następujące orientacyjne miąższościowe etaty użytkowania przedrębnego

 

  Tak oszacowana orientacyjna wielkość użytkowania przedrębnego jest 4-7 razy większa od etatu rębnego (średnio dla Puszczy 5 razy). Łączna intensywność użytkowania drewna z Puszczy Białowieskiej, jaka zostanie dopuszczona w proponowanym planie urządzania lasu, wynosi więc około 310 m³/100 ha lasu i nie odbiega znacząco od przeciętnej w Lasach Państwowych (330 m³/100 ha).
Przyjęcie założenia o oszacowaniu użytkowania przedrębnego z 50% przyrostu oznacza, że przyjęto założenie o wykonywaniu cięć przedrębnych we wszystkich drzewostanach, także tych ponad 100-letnich i także tych wyłączonych z użytkowania przedrębnego - bo przecież i one posłużyły do obliczenia przyrostu. Tymczasem w protokole zapisano "w drzewostanach ponad 100-letnich użytkowanie przedrębne zostanie ograniczone do minimum i dotyczyć będzie jedynie cięć pielęgnacyjnych o charakterze odnowieniowym i związanych z przebudową II piętra". W tej sytuacji oszacowane w referatach wysokości użytkowania przedrębnego są nieadekwatne do powyższego założenia. Tymczasem, pomimo że nie zostaną one bezpośrednio zatwierdzone przez Ministra, będą one stanowiły podstawę planowania gospodarczego w nadleśnictwach. Oznacza to, że albo założenie o ograniczeniu cięć przedrębnych w starych drzewostanach nie będzie przestrzegane, albo nadleśnictwa otrzymają w planie fikcyjne i niepotrzebne dane o możliwym orientacyjnym rozmiarze użytkowania przedrębnego.


Rębnie

Analiza ustaleń zapisanych w protokole z posiedzenia II KTG (tabela na stronie 12) wskazuje, że lasy Puszczy będą użytkowane prawie wyłącznie rębniami złożonymi, ze zdecydowaną przewagą nieschematycznej rębni IIId. Oznacza to prowadzenie gospodarki leśnej z wykorzystaniem szczytowych osiągnięć sztuki hodowli lasu i w możliwie najmniej ingerujący w przyrodę sposób.
W świetle treści dostępnych nam materiałów, kilka zagadnień dotyczących użytkowania rębnego pozostaje jednak niejasnych:

• Czy, co do generalnej zasady, dopuszczono czy odrzucono stosowanie w Puszczy rębni zupełnych (Ib)? Protokół I KTG przewiduje zastosowanie rębni zupełnych jako podstawowego sposobu zagospodarowania lasów na siedliskach Bśw, Bw, BMśw, Bw, Ol, dopuszczając zręby zupełne także w OlJ. Takie same zapisy znajdują się w referatach wykonawców planu urządzania, opracowanych na II KTG, a więc takie rozwiązanie przyjęto przy zestawieniu planu. W protokole z II KTG w żadnym miejscu nie zapisano, by decyzja ta została zmieniona. Jednak tabela na str. 12 protokołu z II KTG pokazuje, że rębnie zupełną zaplanowano w rzeczywistości tylko na minimalnej powierzchni 14,63 ha (co prawdopodobnie wynika z pojedynczych, uzasadnionych przypadków, jak wzmiankowany drzewostan 153Bb) - co jest niemożliwe przy zachowaniu pierwotnego założenia dotyczącego zastosowania tej rębni. Nie wiemy, czy oznacza to (w naszej opinii słuszną i pożądaną) decyzję o rezygnacji ze stosowania w całej Puszczy rębni Ib, za wyjątkiem szczególnych, pojedynczych przypadków?
• Jakim rodzajem rębni przewiduje się w takim razie użytkowanie olsów - nie zostały one wpisane jako wyłączone z użytkowania rębnego?
• Czy ostatecznie zaplanowano użytkowanie rębne borów bagiennych i borealnych świerczyn bagiennych, czy też z niego zrezygnowano? W zapisach protokołów z I i II KTG, a także w referatach wykonawców planu, znajdują się jednobrzmiące stwierdzenia, że z użytkowania rębnego wyłączone maja zostać tylko żyzne formy świerczyn i brzezin bagiennych (Dryopteridi-Betuletum, Betulo-Piceetum - LMb), brzeziny torfowcowe (Sphagno-Betuletum na BMb), najwilgotniejsze, krzewinkowe luźne postaci boru bagiennego (Ledo-Sphagnetum) oraz wikliny nadrzeczne (Salicetum triandro-viminalis) (nie rozumiemy, dlaczego dwa ostatnie zespoły roślinne są w ogóle kwalifikowane jako drzewostany?). Oznacza to, że użytkowaniu rębnemu mają normalnie podlegać: typowe bory bagienne Vaccinio uliginosi-Pinetum oraz świerczyny na torfie Sphagno girghensohnii-Piceetum. Jednak w protokole z I KTG do zagospodarowania odpowiednich siedlisk zaplanowano rębnię IV, której - jak wynika z tabeli na str. 12 referatu z II KTG - ostatecznie nigdzie nie zaplanowano. Nie wiemy, czy oznacza to (w naszej opinii słuszną i pożądaną) decyzję o rezygnacji z użytkowania rębnego borów bagiennych i świerczyn na torfie?

Docelowe składy gatunkowe drzewostanów w poszczególnych fazach rozwojowych

Nowatorski i cenny element planu urządzania, wart szerokiego włączenia do praktyki urządzania lasu w Polsce, stanowi próba określenia "pożądanych składów gatunkowych drzewostanów" oddzielnie w poszczególnych ich fazach rozwojowych, i to odrębnie nie tylko dla poszczególnych typów siedliskowych lasu, ale i dla poszczególnych zespołów roślinnych.
W wielu przypadkach jednak pożądane składy nie są możliwe do osiągnięcia z przyczyn czysto matematycznych. Np. jeżeli w fazie młodocianej grądu trzcinnikowego na LMśw 2 postuluje się 50-60%Db + 20-40%Św + 5-10%Gb + 10-20%Lp + 5-10% Kl + 5-10% Brzb + 5-10%Oś + 5-10%Iwy to minimalne udziały poszczególnych gatunków dają w sumie 105%. W młodocianej fazie olsu jesionowego na OlJ 2+3 żąda się 50-60%Ol, 30-40%Js i po 5-10%Db, Wz, Lp, Iwy, Oś, Kl i Czrm, co razem daje conajmniej 115%. Odwrotnie, np. w fazie terminalnej boru trzęślicowego na Bw postuluje się 40-70%So, do 5% Sw i nie przewiduje się Os, Brzom ani żadnych innych gatunków - razem daje to najwyżej 75% składu gatunkowego drzewostanu. Przypadków takich jest więcej.
Wydaje się, że precyzja, z jaką próbowano określić pożądane składy gatunkowe drzewostanów w poszczególnych zespołach roślinnych i fazach rozwojowych jest przesadna: dopuszczone przedziały zmienności udziałów poszczególnych gatunków są znacznie węższe od naturalniej zmienności składu gatunkowego odpowiednich lasów rozwijających się w warunkach naturalnych, co wynika choćby np. z długoterminowych badań na stałych powierzchniach jakie są prowadzone w samej Puszczy - w Białowieskim Parku Narodowym.

Los starodrzewów

Spośród około 15 tys. ha drzewostanów starszych niż 100 lat, dotychczas wyłączonych z użytkowania decyzją Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych ("Moratorium"), ok. 3600 ha, czyli około 1/4, pozostanie nadal wyłączonych z użytkowania, natomiast na pozostałych 3/4 powierzchni starodrzewów przewidziano docelowo "zabiegi odnowieniowe inicjujące odnowienie samosiewem, uzupełniane odnowieniem sztucznym", co zgodnie z terminologią przyjętą w leśnictwie oznacza cięcia rębne rębniami częściowymi i złożonymi. W bieżącym planie urządzania zabiegi te będą dotyczyć około 3800 ha ponad 100-letnich drzewostanów, kolejne starodrzewy mają być poddane cięciom rębnym w kolejnych okresach urządzeniowych. Zgodnie z zapisami zawartymi w referatach wykonawców planu ugl, na części obszaru Puszczy - w tzw. gospodarstwie specjalnym I - o zaplanowaniu tych zabiegów decydowały wyłącznie potrzeby hodowlane drzewostanu, ale na pozostałej części - w tzw. gospodarstwie specjalnym II - wieki dojrzałości rębnej, czasami (Hajnówka) nazywane wprost wiekami rębności. W referatach napisano wyraźnie, że "przydziału drzewostanów do użytkowania rębnego dokonano w oparciu o przyjęte przez I KTG wieki dojrzałości".
Plan jest więc oparty na założeniu, że większa część dotychczas chronionych starodrzewi zostanie stopniowo, w zasadzie poczynając od najstarszych, przeznaczona do użytkowania rębnego. Jak odnotowano już wyżej, użytkowanie to ma być prowadzone najłagodniejszymi z możliwych metodami; nie zmienia to jednak faktu, że pozostanie ono użytkowaniem rębnym.
Kryterium, jakie zadecydowało o zaliczeniu poszczególnych starodrzewów do pierwszej lub drugiej grupy było - wg zapisów protokołu - "zubożenie składu gatunkowego w wyniku dawnej gospodarki leśnej". Jednak w protokole z II KTG przy opisie grupy starodrzewi "o zubożałym składzie gatunkowym" zapisano np. że "na siedliskach borów świeżych i wilgotnych oraz borów mieszanych świeżych i wilgotnych należy stosować cięcia inicjujące odnowienie naturalne sosny, które powinno być uzupełniane odnowieniem sztucznym". Oznacza to, że stare drzewostany sosnowe na Bśw i BMśw zostały uznane za "zubożone pod względem składu gatunkowego" co jest zupełnie niezrozumiałe! Fakt ten stawia pod znakiem zapytania wiarygodność całego dokonanego podziału starodrzewi na "naturalne" i "o zubożonym składzie gatunkowym".
Zwraca uwagę również zupełny brak "drzewostanów naturalnych i zbliżonych do naturalnych" w obrębie Puszczy Ladzkiej (bo gdyby tam były, to musiałyby zostać zaliczone do gospodarstwa specjalnego I, którego nie wyznaczono w ogóle w tym obrębie).
Przypuszczamy, że jako podstawę podziału starodrzewi na grupy przyjęto mechanicznie wynik znanej ekspertyzy prof. Sokołowskiego. Wiadomo nam jednak, że ekspertyza ta nie dotyczyła w ogóle drzewostanów na siedliskach borowych, pomijała tez Puszczę Ladzką. Pewnych drzewostanów nie wymieniono więc w niej jako "naturalnych" nie dlatego, by ich skład gatunkowy rzeczywiście był zubożony, ale dlatego, że ich po prostu nie analizowano. Automatyczne zaliczenie takich starodrzewi do "drzewostanów drugiej grupy" jest rażącym błędem metodycznym decydentów lub wykonawców planu.
Użycie kryterium "kompletności / zubożenia składu gatunkowego drzewostanu" jako kryterium naturalności ekosystemu leśnego jest poza tym dyskusyjne. Wyniki wielu prac badawczych z zakresu ekologii lasu wskazują, że lasy rozwijające się w sposób naturalny mają skład gatunkowy znacznie bardziej zmienny, niż dotychczas przypuszczano, w wielu przypadkach wcale nie są przy tym różnorodne gatunkowo, a ich drzewostany nie muszą w każdej fazie rozwojowej zawierać wszystkich mogących występować w danym ekosystemie gatunków.

Zapisy protokołu II KTG oznaczają, że:

• Odrzucony został postulat wielu organizacji społecznych, by w nowym planie urządzania lasu utrzymać ideę "Moratorium", tj. by utrzymać zasadę niewykonywania cięć rębnych w drzewostanach ponad 100-letnich.
• Odrzucona została także propozycja Klubu Przyrodników zaliczenia wszystkich starodrzewi > 100 lat do "gospodarstwa specjalnego I", uzasadniana następująco: 'Ewentualna decyzja o jakichkolwiek zabiegach, a w szczególności o cięciach rębnych lub trzebieżach późnych w tych drzewostanach (dotychczas chronionych przez Moratorium) musi być podejmowana ze szczególną pieczołowitością, indywidualnie dla każdego z tych drzewostanów. Wiek gatunku panującego nie powinien być w ogóle kryterium takiej decyzji, a tylko potrzeby hodowlane drzewostanu rozumianego jako całość, skonfrontowane z potrzebami ochrony różnorodności biologicznej, w tym szczególnie gatunków zwierząt i roślin związanych ze starodrzewami. Stąd niecelowe wydaje się określanie indywidualnych wieków dojrzałości rębnej tych drzewostanów ani tym bardziej wprowadzanie parametru wieku rębności.'

Paweł Pawlaczyk,
Poznań, 26 grudnia 2002